Komunikat prasowy

Martwa gwiazda i ciała planetarne: astronomowie dostrzegli unikalny dysk, który pokazuje przyszłość Układu Słonecznego

27 października 2026

Artist’s impression of the debris disc around the white dwarf J1328−1450 (Źródło: ESO/L. Calçada)

Astronomowie korzystający z Bardzo Dużego Teleskopu (VLT), należącego do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO), znaleźli rzadki dysk szczątków wokół martwej gwiazdy, który dostarcza wglądu w to, co może stać się z Układem Słonecznym. W przeciwieństwie do podobnych systemów znajdowanych wcześniej, szczątki – pozostałości planet, które kiedyś krążyły wokół gwiazdy – są zorganizowane w podwójny dysk, którego części są odseparowane wyraźną przerwą. Wydaje się, że dysk jest kształtowany przez dwa ciała planetarne, które przetrwały gwałtowną śmierć gwiazdy. Jedno z nich może być wielkości Plutona.

Od jakiegoś czasu wiemy, że planety mogą przetrwać transformację swojej gwiazdy centralnej, ale to pierwszy przykład złożonego systemu z podwójnym dyskiem szczątków i potencjalnymi dwoma planetozymalami, które przetrwały, mówi Nicola Gentille Fusillo, astronom na Università degli Studi di Trieste we Włoszech, pierwszy autor badń opublikowanych w tym tygodniu w „Nature Astronomy”. Gwiazdą centralną tego systemu jest biały karzeł J1328−1450, gęste, wypalone jądro pozostałe po tym, jak gwieździe podobnej do Słońca wyczerpało się paliwo.

Gdy gwiazdy takie jak Słońce wchodzą w końcowe stadia swojego życia, ekspandują i odrzucają zewnętrzne warstwy, pochłaniając i niszcząc pobliskie planety. Skaliste ciała, które przetrwały, mogą ulec rozpadowi, tworząc dysk wokół centralnej, martwej gwiazdy. Jednak dysk wokół J1328−1450 różnic się od obserwowanych wokół innych martwych gwiazd: zamiast posiadać tylko jeden pierścień planetarnych gruzów, gwiazdę otaczają dwa koncentryczne pierścienie szczątków.

Struktura, którą widzimy w tym systemie jest szczególnie intrygująca, ponieważ dwa gazowe pierścienie są niezwykle stabilne i pozostają odseparowane przerwą, mówi współautor Felipe Lagos-Vilches, astronom z University of Warwick w Wielkiej Brytanii i Universidad Técnica Federico Santa María w Chile. System jest rzadką okazją spojrzenia w gwałtowny, chaotyczny proces, w którym system planetarny natrafia na swój koniec. Daje wskazówkę, że martwe gwiazdy mogą posiadać dyski ze strukturami znacznie bardziej skomplikowanymi niż wcześniej zakładano, dodaje Gentile Fusillo, który posiada afiliację także z INAF-Astronomical Observatory of Trieste.

Według zespołu, ta skomplikowana podwójna struktury wydaje się być utrzymywana przez dwa ciała planetarne, które przetrwały na osobnych orbitach. Badacze szacują, ze obiekt w wewnętrznym pierścieniu ma rozmiar typowej planetoidy – kilka kilometrów średnicy, z kolei w zewnętrznym pierścieniu obiekt może być wielkości Plutona, a może nawet Księżyca.

Wszystkie znane dyski szczątków wokół białych karłów zostały zidentyfikowane przez tę samą sygnaturę obserwacyjną, która wskazuje na istnienie pojedynczego, płaskiego, rotującego dysku. Jednak nowe obserwacje, wykonane przy pomocy instrumentu X-Shooter na VLT na chilijskiej Pustyni Atakama, pokazują że system J1328−1450 całkowicie łamie ten schemat, ukazując zamiast tego unikalny odcisk palca podwójnego dysku.

Obserwacje ujawniają także, że w dysku występują pierwiastki takie, jak wapń, tlen, magnez i żelazo, co wskazuje na skład podobny do skalistego materiału planetarnego znanego z układu Słonecznego. Co więcej, dane wskazują, że dwa pierścienie w dysku mają odmienny skład. Wewnętrzny pierścień jest bogaty w magnez w formie gazowej, a zewnętrzny jest go w dużej mierze pozbawiony. Sugeruje to, że planetozymale, które zasilają pierścienie, pochodzą od dwóch planet o różnym składzie. Alternatywnym wyjaśnienie może być, że powstały z różnych części jednego ciała niebieskiego, takich jak skorupa i jądro planety.

Nasz Układ Słoneczny może czekać podobny koniec, ponieważ w dalekiej przyszłości Słońce stanie się białym karłem, w procesie który może zniszczyć Ziemię. Zbadany system daje więc niezwykły wgląd, jak może wyglądać przyszłość układów planetarnych, w tych systemów takich, jak nasz, podsumowuje Lagos-Vilches.

Więcej informacji

Wyniki badań przedstawiono w artykule opublikowanym w „Nature Astronomy” (doi: 10.1038/s41550-026-03004-3).

Skład zespołu badawczego: Nicola Pietro Gentile Fusillo (Dipartimento di Fisica, Universita‘ di Trieste and INAF-Osservatorio Astronomico di Trieste, Włochy), Felipe Lagos-Vilches (Department of Physics, University of Warwick, Wielka Brytania oraz Departamento de Física, Universidad Técnica Federico Santa María, Chile), Boris T. Gänsicke (Department of Physics and Centre for Exoplanets and Habitability, University of Warwick, Wielka Brytania), Christopher J. Manser (Department of Physics, Astrophysics Group, Imperial College London, Wielka Brytania), Detlev Koester (Institut für Theoretische Physik und Astrophysik, University of Kiel, Niemcy).

Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO) umożliwia naukowcom z całego świata na odkrywanie tajemnic Wszechświata z korzyścią dla nas wszystkich. Projektujemy, budujemy i zarządzamy światowej klasy obserwatoriami naziemnymi – których astronomowie używają do odpowiadania na ciekawe pytania i szerzenia fascynacji astronomią – a także promujemy międzynarodową współpracę w astronomii. Ustanowione w 1962 roku jako organizacja międzynarodowa, ESO jest wspierane przez 16 krajów członkowskich (Austria, Belgia, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Holandia, Niemcy, Polska, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania oraz Włochy), a także Chile jako kraj gospodarz, oraz Australię jako strategicznego partnera. Siedziba ESO, a także jego centrum popularyzacji nauki i planetarium (ESO Supernova) znajdują się w pobliżu Monachium w Niemczech, natomiast chilijska pustynia Atakama – niesamowite miejsce z wyjątkowymi warunkami do obserwacji nieba – jest domem dla naszych teleskopów. ESO zarządza trzema lokalizacjami obserwacyjnymi w Chile: La Silla, Paranal i Chajnantor. W Paranal ESO posiada teleskop VLT (Very Large Telescope – Bardzo Duży Teleskop) oraz dwa teleskopy do przeglądów nieba. VISTA pracuje w podczerwieni, VLT Survey Telescope w zakresie widzialnym. W Paranal ESO zarządza także południowym obserwatorium CTA (Cherenkov Telescope Array South) – największym na świecie i najbardziej czułym obserwatorium promieniowania gamma. Wspólnie z międzynarodowymi partnerami ESO zarządza także radioteleskopami APEX i ALMA, które są instrumentami do obserwacji nieba w zakresach milimetrowym i submilimetrowym. Na Cerro Armazones, niedaleko Paranal, budujemy „największe oko świata na niebo”, czyli Ekstremalnie Wielki Teleskop (Extremely Large Telescope, ELT). Nasza działalność w Chile jest zarządzana z biur ESO w Santiago, gdzie współpracujemy też z chilijskimi partnerami.

Linki

• Publikacja naukowa
• Zdjęcia VLT
• Dla dziennikarzy: zasubskrybuj, aby otrzymywać w swoim języku nasze komunikaty prasowe z embarg omedialnym
• Dla naukowców: jeśli masz ciekawy temat, zgloś swoje badania

Kontakt

Nicola Pietro Gentile Fusillo
University of Trieste and INAF-Astronomical Observatory of Trieste
Trieste, Italy
Tel.: +39 403199156
E-mail: nicola.gentilefusillo@gmail.com, nicolapietro.gentilefusillo@units.it

Felipe Esteban Lagos Vilches
Universidad Técnica Federico Santamaria
Valparaiso, Chile
E-mail: felipe.lagos.vilches@gmail.com

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel.: +49 89 3200 6670
Tel. kom.: +49 151 241 664 00
E-mail: press@eso.org

Krzysztof Czart (Kontakt dla mediów Polska)
Sieć Popularyzacji Nauki ESO oraz Urania - Postępy Astronomii
Toruń, Polska
Tel.: +48 513 733 282
E-mail: eson-poland@eso.org

Śledź ESO w mediach społecznościowych